опоясанный

Этимологиясы:

“Опоясанный” сөзі орыс тіліндегі “пояс” (белдік) сөзінен туындаған. “Пояс” сөзінің түбі – ортақ славян тіліндегі pjasъ, pjasati, яки протоиндоевропалық pēḱ- (белдеу, байланыстыру) деген сөздерге барады. Осы түбірден “опоясывать” (белдеу, орау) етістігі жасалған, ал “опоясанный” – оның пассивті катыстық атауы (причастие).

Морфологиясы:

“Опоясанный” – бұл орыс тіліндегі толық пассивті катыстық атауы (причастие страдательного залога, действительного залога настоящего времени). Ол “опоясать” етістігінен жасалған және мынадай грамматикалық белгілеріне ие:

• Жынс: еркек (опоясанный)
• Сан: жекеше (опоясанный)
• Септік: атооралық (именительный)

Мағынасы:

“Опоясанный” сөзінің негізгі мағынасы – белделген, оралған, айналған. Бірақ, бұл мағына тікелей қолданылмай, көбінесе метафоралық немесе ерекше мағыналарда қолданылады.

• Тікелей мағынасы: Егер бір нәрсе белдікпен немесе басқа да нәрсемен оралған болса, оны “опоясанный” деп айтуға болады. Мысалы, “опоясанный кушак” (белдікпен белделген кеуде).
• Метафоралық мағынасы: “Опоясанный” сөзі кеңістіктік немесе уақыттық шеңберді білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, “опоясанный горами” (таулармен қоршалған).

Контекст:

Келесі мәтінде “опоясанная рифма” (қаусырмалы ұйқас) мысалы келтірілген. Бұл контексте “опоясанная” сөзі қаусырмалы, айналмалы мағынасында қолданылады. Яғни, ұйқас екі немесе одан да көп жолдарды қамтиды, бірінші жолдың соңғы буыны келесі жолдың басында қайталанады, содан кейін келесі буынға өтеді. Бұл ұйқас түрі белдік сияқты, өлең жолдарын байланыстырып, айналып тұрады.

Қазақ тіліндегі сәйкестік:

Қазақ тілінде “опоясанный” сөзіне ең жақын мағынаны беретін сөздер:

• Буулы: белделген, оралған мағынасында.
• Қаусырмалы: айналмалы, байланыстырып тұратын мағынасында (әсіресе, ұйқас туралы сөз болғанда).

Қорытынды:

“Опоясанный” сөзінің мағынасы контекстке байланысты өзгереді. Бірақ, негізгі мағынасы – белдеу, орау, айналу. “Опоясанная рифма” мысалында, бұл сөз қаусырмалы, айналмалы ұйқас түрін білдіреді.

Көктемгі күн

Көктемгі күн шуақты болды. Мен өзен жағасында серуендеп бара жаттым, алдымнан шашы ұзын, белді буулы қыз ұшырасты. Оның киімі де ерекше еді – қаусырмалы өрнектермен толы.

Мен оған жақындап, сәлемдестім. – Сәлеметсіз бе! – дедім мен. – Сіздің киіміңіз қандай әдемі! Осындай қаусырмалы өрнектерді қалай жасайсыз?

Қыз күлімсіреді. – Бұл менің шешем тіккен. Ол өте шебер тігіш. Ал буулы белдік – менің әжемнің сыйы. Ол мені қорғап, күш-қуат береді дейді.

Біз көпке дейін әңгімелесіп отырдық. Мен оның өмір туралы ойларын, армандары мен қиындықтарын тыңдадым. Оның жанында мен өте жайлы сезіндім. Ол – шынымен керемет, сырлы қыз еді.

Күн батқанда, мен үйіме қайттым. Бірақ оның бейнесі менің ойымнан шықпады. Мен оның қаусырмалы киіміндегі әдемілік пен буулы белдігінің күшін есіме алдым. Ол менің жүрегімде мәңгілікке қалды.