определимость

Определимость

– орыс тіліндегі абстрактты ұғымды білдіретін сөз. Оның негізгі мағынасы – анықталу қабілеті, белгілі бір нәрсенің анықталатындығы. Бұл сөз, ең алдымен, философияда, логикада және математикада қолданылады.

Берілген мәтінде "определимость" сөзінің мағынасы "пед. " (педагогика) саласындағы "задач" (міндеттер) сөзімен байланысты қарастырылған. Яғни, "определимость задач" дегеніміз – "міндеттің анықталатындығы". Бұл, педагогикалық міндеттердің нақты, түсінікті және шешілуге болатын болуын білдіреді.

Тілі білуші маман ретінде қосымша түсіндіретін нәрселер:

• "Определимость" сөзінің түбірі – "определить" (анықтау) етістігі. Сөздегі "-мость" жұрнағы абстрактты ұғымды білдіреді, яғни, "анықталу мүмкіндігі" деген мағынаны тудырады.
• Бұл сөз, көбінесе, бір нәрсенің логикалық тұрғыдан анықталатындығын, дәлдігін көрсету үшін қолданылады.
• Қазақ тілінде "определимость" сөзіне толық аналогы жоқ. Сондықтан, контекстке қарай "анықталу қабілеті", "белгілілік", "нақтылық" сияқты сөздермен аударылады.

Демек, "определимость" сөзінің мағынасы – нәрсенің анықталатындығы, белгілі бір міндеттердің нақтылығын білдіретін философиялық-лингвистикалық ұғым.

Асан және анықталатындық

Асан жас математик еді, бірақ оны мазалаған бір мәселе болды – оның шешімі жоқ есімдердің шексіз тізімі. Ол осы мәселенің анықталатындығына күмәнданды. Оның профессоры, қарт және дана ғалым, Асанға: «Егер міндеттің анықталатындығын түсінбесең, онда оны шеше алмайсың», – деді.

Асан ойға батып, профессордың сөзін ойлады. Міндеттің анықталатындығы дегеніміз не? Ол міндеттің шешімі бар екенін білдіре ме? Немесе оның шешімін табуға болатындығын білдіре ме?

Содан кейін Асанға бір ой келді. Міндеттің анықталатындығы – бұл оның шешімін табу үшін қадамдар жинағын анықтау мүмкіндігі. Егер сіз осы қадамдарды анықтай алсаңыз, міндет анықталатын болады.

Асан осы жаңа түсінігімен есімдердің шексіз тізіміне оралды. Ол осы міндетті шешу үшін қадамдар жинағын анықтауға тырысты. Біраз уақыттан кейін ол осы қадамдарды анықтады. Міндет анықталатын еді!

Асан қуанышпен профессорға жүгірді. «Мен анықталатындықты түсіндім! » – деді ол. «Міндеттің анықталатындығы – бұл оның шешімін табу үшін қадамдар жинағын анықтау мүмкіндігі».

Профессор күлімсіреді. «Дұрыс айтасың, Асан. Енді сен кез келген міндетті шеше аласың».

Осыдан кейін Асан математика саласында үлкен жетістіктерге жетті. Ол әрқашан міндеттің анықталатындығын есінде сақтап, оның шешімін табу үшін қадамдар жинағын анықтауға тырысты.